Zestawienie Zagadnień

ZESTAWIENIE ZAGADNIEŃ DO I. COLLOQUIUM Z HAPŚ (04.2013 R.)

Periodyzacja architektury średniowiecznej na ziemiach polskich:

2 poł. X – 1. poł. XI w. (ok. 960-1038) – okres przedromański

2 poł. XI (ok. 1039/1050 – 1100) – okres romański wczesny

XII w. (1100-1194/1200) – okres romański

1 poł. XIII w. – okres przejściowy od romanizmu do gotyku

2 poł. XIII w. (Śląsk 1244 – 1300) – okres gotycki wczesny

XIV w. – okres gotyku redukcyjnego (rozwiniętego)

XV w. – 1 poł. XVI w. (Pomorze od 4 ćw. XIV w) – okres gotyku późnego

1. Architektura rezydencji królewskich i książęcych X-XIII w.

(palatia, pierwsze zamki, kościoły i kaplice pałacowe i zamkowe)

Monarchia Pierwszych Piastów (ok. 960-1034/38). Odbudowa monarchii po najeździe Brzetysława (1039-1138). I faza rozbicia dzielnicowego (1138-1194). Ustrój prawa książęcego i jego wpływ na organizację i finansowanie procesu budowlanego. Władca jako fundator architektury.

Definicja Palatium. Palatia karolińskie i ottońskie a palatia wczesnopiastowskie. Zróżnicowanie formalne i genetyczne. Funkcja i symbolika. Najstarsze palatia wielkopolskie jako wynik przebudowy domniemanych zespołów baptyzmalnych. Nawiązania do architektury południowej Europy. Palatia małopolskie i młodsza faza wielkopolskich jako wynik oddziaływań architektury ottońskiej. Palatium jako element zespołu grodowego w ośrodkach stołecznych Polski wczesnopiastowskiej (tzw. Sedes regni Principales). Technika i technologia budowy. Technika budowy murów: opus emplectum i opus spicatum. Mury okrzeskowe (okres przedromański) i mury ciosowe (okres romański wczesny i romański).

Definicja grodu. Układ przestrzenno-funkcjonalny i obwarowania grodów. Różnice pomiędzy grodami pradziejowymi i średniowiecznymi. Konstrukcje wałów: hakowa, izbicowa (skrzyniowa), przekładkowa (rusztowa). Regale grodowe.

II faza rozbicia dzielnicowego (1194-1320). Monarchia Henryków Śląskich (1201-1238). Akcja kolonizacyjna. Osadnictwo „gości” („hospites”). Początki gospodarki czynszowej na ziemiach polskich i jej wpływ na organizację i finansowanie procesu budowlanego. Ekonomiczno-prawne przyczyny zaniku budownictwa drewniano-ziemnego i pojawienia się zamków murowanych. Najazd mongolski (1241) i jego skutki polityczno-gospodarcze.

Definicja zamku. Typologia i geneza europejska (A – zamki bezwieżowe, B – zamki z wieżą typu donjon, C – zamki z wieżą typu bergfried).

Zagadnienie wczesnych zamków na ziemiach polskich (Faza I – po 1175-1241 wczesne zamki romańskie; Faza II – 1241-1300 zamki kolonizacyjne).

Definicje: donjon, bergfried, baszta.

Poznań Ostrów Tumski; zespół palatium Mieszka I i Dąbrówki.

Ostrów Lednicki, I. domniemany zespół baptyzmalny; II. palatium wczesnopiastowskie, III. siedziba kasztelańska z wieżą.

Giecz Grodziszczko, nieukończone palatium wczesnopiastowskie i kościół p.w. św. Jana,

PrzemyślWzgórze Zamkowe, palatium wczesnopiastowskie,

KrakówWawel, zagadnienie najstarszych budowli wawelskich: tzw. tetrakonchos wawelski – rotunda p.w. NMP (św. Feliksa i Adaukta), kościół „B” – rotunda dwuabsydowa, budowla czworoboczna i inne.

I. Palatium Kazimierza Odnowiciela (1039-1058), Bolesława Śmiałego (1058-1079) i Władysława Hermana (1079-1102) – XI-XII w. (sala na 24 słupach + kościół pałacowy p.w. św. Gereona + stołp wawelski); II. Palatium Album z wieżą Łokietkowi – 2 poł. XIII w.

WiślicaRegia, dwa zespoły palatialne – siedziby Henryka Sandomierskiego (1146-1166) i Kazimierza Sprawiedliwego (1177-1194). Zagadnienie septakonchosu wiślickiego.

* KaliszZawodzie, siedziba Mieszka III Starego (wieża + kolegiata).

Legnica – palatium Henryka Brodatego, kaplica p.w. św. Benedykta i Wawrzyńca, wieże typu bergfried (definicja): Piotra, św. Jadwigi oraz wieża Lubińska, mur obronny z basztami łupinowymi. Największa rezydencja piastowskiej Polski i jedna z trzech największych w ówczesnej Europie.

Wrocław Ostrów Tumski, domniemany zamek Bolesława Wysokiego, siedziba Henryków: I Brodatego, II Pobożnego, III Białego i IV Probusa; Faza I.: domniemane palatium wieżowe (donjon) tzw. budowla (kaplica?) osiemnastoboczna, kaplica późnoromańska; faza II. ceglane mury obronne z basztami; faza III. palatium z kaplicą ośmioboczną, kaplica p.w. św. Marcina, baszty. Kolegiata p.w. św. Krzyża. Początki architektury ceglanej w Polsce. Powiązania warsztatowe – architektura cysterska i norbertańska.

Wleń Wleński Gródek; domniemany zamek Bolesława Wysokiego, siedziba Henryka Brodatego i św. Jadwigi; układ przestrzenny i jego proweniencja (pogranicze francusko-niemieckie: Alzacja, Nadrenia, strefa subalpejska, Bawaria i Frankonia, Bałkany: Macedonia, Serbia, Tracja, Mezja, wpływy bizantyjskie), chronologia; wieża sześcioboczna typu bergfried, budynek ciosowy (palatium) i kaplica zamkowa (skrajna redukcja modelu palatium);

* Płock Ostrów Tumski, zagadnienie ciosowej wieży mieszkalnej, problemy z datowaniem i interpretacją reliktów architektonicznych, odkrytych w trakcie badań.

Opole Ostrówek, zamek ks. Kazimierza I opolskiego; układ przestrzenny, datowanie, sposób realizacji, faza I. – wieża typu donjon, mury obwodowe, faza II. – wieża bergfried. Problemy z finansowaniem akcji budowlanej

Wrocław – zamek lewobrzeżny, geneza i chronologia lewobrzeżnej siedziby książęcej, układ przestrzenny (palatium, wieża, wały, miejskie mury obronne, I. kościół pałacowy p.w. św. Jakuba – faza I.; II. kościół pałacowy p.w. św. Macieja – faza I.), zagadnienie tzw. curii (ks. Anny) i castrum; zagadnienie tzw. „zniszczonej wieży ceglanej” (turris latericea destructa).

Rokitnica – zamek Henryka Brodatego i św. Jadwigi. Zagadnienie tzw. dworów książęcych (curia) poza ośrodkami kasztelańskimi. Pierwsze zamki na planach regularnych.

Racibórz Ostróg – zamek książęcy, układ przestrzenny, datowanie, pierwsze zastosowanie bergfriedu w linii murów obronnych, palatium i kaplica zamkowa.

2. Architektura katedr X-XII w.

Organizacja kościelna w Polsce w X-XII w. „Katedry roku tysięcznego” i późniejsze realizacje.

Poznań, katedry: przedromańska i romańska – charakter odkrytych reliktów; zrekonstruowane układy przestrzenne i dyskusja wokół chronologii.

Gniezno, rotundy poprzedzające budowę katedr; katedry: przedromańska i romańska – układy przestrzenne i dyskusja wokół chronologii, drzwi gnieźnieńskie – geneza, forma i datowanie.

Kraków, katedry: chrobrowska (nie mylić z kościołem pałacowym p.w. św. Gereona!) i hermanowska), układy przestrzenne i ich proweniencja. Zagadnienie kościołów dwuchórowych w Europie i kontekst historyczny ich pojawienia się w Polsce – Bolesław Śmiały (1058-1079) w obozie „gregoriańskim” (2. poł. XI – XII w.). Układ przestrzenny, funkcja, symbolika.

Definicje: Westwerk, empora.

Wrocław; kościół „czeski”; katedra chrobrowska, katedra z poł. XI w., katedra wolterowska. Działalność biskupa Waltera z Malonne (Wauthier de Malonne).

Płock, problematyka badań katedry biskupa Aleksandra z Malonne, geneza układu przestrzennego; * drzwi płockie – geneza, forma i datowanie.

Kałdus – Chełmno, problematyka domniemanej katedry i biskupstwa misyjnego na Prusy.

* Kamień Pomorski – katedra późnoromańska a początki budownictwa ceglanego na ziemiach polskich.

* Kołobrzeg-Budzistowo – poszukiwania katedry biskupa Reinberna.


3. Architektura kolegiat XII-XIII w.

Definicja: Kolegiata.

Kruszwica, kolegiata p.w. św. Piotra i Pawła, układ przestrzenny i datowanie. Nawiązania do sasko-turyngskiej architektury Benedyktynów reformowanych (Hirsau, Alpirsbach, Paulinzella). Zagadnienia sporne (domniemane biskupstwo kruszwickie; obecność zgromadzenia benedyktyńskiego).

Tum pod Łęczycą, kolegiata p.w. NMP i św. Aleksego, układ przestrzenny i datowanie. Nawiązania do architektury nadreńskich kościołów dwuchórowych (katedry w Spirze, Wormacji i Moguncji) oraz stołecznej II. katedry wawelskiej, tzw. hermanowskiej. Zagadnienie domniemanej pierwotnej funkcji kościoła we wczesnym okresie rozbicia dzielnicowego. Portal północny jako wczesny przykład portalu perspektywicznego na ziemiach polskich.

Opatów, kolegiata p.w. św. Marcina, układ przestrzenny i datowanie, proweniencja (tereny nad Mozą i Mozelą), nawiązania do architektury Benedyktynów reformowanych. Zastosowanie modułu kwadratu do wykreślenia rzutu budowli. Osoba domniemanego fundatora, Henryka Sandomierskiego i jego działalność fundacyjna. *Kwestia biskupstwa misyjnego na Ruś z siedzibą w Opatowie.

Głogów Ostrów Tumski, kościoły grodowe I. i II., Kolegiaty I. i II. Zagadnienie pierwszych prezbiteriów zamkniętych poligonalnie.

WrocławOstrów Tumski; p.w. św. Idziego jako budowla z okresu przejściowego od romanizmu do gotyku, układ przestrzenny i datowanie.

Wiślica I. i II., układy przestrzenne, datowanie. Działalność fundacyjna Henryka Sandomierskiego i Kazimierza Sprawiedliwego. Krypta i tzw. Płyta Wiślicka (1172-1177)

Kalisz Zawodzie. Fundacja Mieszka III Starego (1138-1202). Ograniczoność mecenatu książęcego w warunkach kryzysu ustroju prawa książęcego w końcu XII w.

Definicja kolegiaty, układy przestrzenne i ich proweniencja, datowanie, portale – początki portali perspektywicznych.


4. Kościoły i kaplice grodowe i zamkowe

– architektura kościołów prywatnych (Eigenkirche) X-XIII w.

(albo całościowo: od kaplic w zespołach palatiów wczesnopiastowskich, albo przynajmniej od kościoła św. Idziego i Andrzeja na Okole w Krakowie). Działalność fundacyjna palatynów Sieciecha, Piotra Włostowica, Piotra Wszeborowica, Krystyna i Kalkona Wszeborowiców, Janusza Prandoty Starszego. Typologia i chronologia układów przestrzennych.

 

5. Architektura zgromadzeń zakonnych

Wybrane kościoły i klasztory Benedyktynów, Kanoników Regularnych, Norbertanów, Cystersów, Dominikanów, Franciszkanów (w tym Klarysek) i innych – do końca XIII w.

5.1. Benedyktyni

Wczesne placówki benedyktyńskie w Polsce:

Międzyrzecz – erem św. Romualda (fund. przed 1002 r.; nie zlokalizowany);

Tyniec, opactwo Benedyktynów p.w. św. Piotra i Pawła (fund. 1044 r.). Układ przestrzenny kościoła. Zastosowanie sklepień kolebkowych w nawach bocznych. Bliźniacze kapitele krużganka (2. poł. XI w.).

Mogilno, opactwo Benedyktynów p.w. św. Jana Ewangelisty (fund. 1065 r.). Układ przestrzenny, jego proweniencja i datowanie. Zagadnienie wpływów artystycznych terenów nad Mozą i Skaldą. Tzw. „niski transept kaplicowy”. Krypty. Zastosowanie sklepień krzyżowych na gurtach.

Lubiń (wielkopolski), opactwo Benedyktynów p.w. NMP (fund. 1070). Niezrealizowany I. kościół opacki, bazylikowy, dwuchórowy (lata 70. XI w.). Kościół II. i III. Układ przestrzenny, jego proweniencja i datowanie. Zagadnienie wpływów artystycznych terenów nad Mozą i Skaldą. Wpływ Mogilna.

Wrocław – Ołbin. Opactwo Benedyktynów (fund. 1139 r.), potem Norbertanów (Premonstratensów; od 1193 r.) p.w. NMP i św. Wincentego (nie istniejące). Działalność fundacyjna palatyna Piotra Włostowica. Kościół klasztorny p.w. NMP i św. Wincentego; kościół grodowy p.w. św. Michała Archanioła; kościół (rotunda?) p.w. Wszystkich Świętych (przy domniemanym palatium Piotra Włostowica). Dzieje fundacji (1139-1529). Układy przestrzenne i ich proweniencja (środowisko reńsko-mozańskie / sasko-turyngska architektura Benedyktynów reformowanych – po reformie Hirsau).

Zespół rzeźby romańskiej z opactwa benedyktynów (potem norbertanów) na Ołbinie we Wrocławiu; zwłaszcza tzw. portal ołbiński w kościele p.w. św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, proweniencja (Lombardia, tereny nad Mozą i Mozelą, Nadrenia, Saint-Denis) i datowanie (poł. XII w./po 1178 r.); tympanon ołbiński z przedstawieniem „Zdjęcia z krzyża” oraz „Wniebowzięcia NMP”, domniemany wpływ rzeźby lombardzkiej mistrza Benedetto Antelamiego (po 1178 r.); tympanon fundacyjny Jaksy (1160-1163 r.) – typ przedstawienia, podstawy datowania; zagadnienie wpływu inwestora na kształt dzieła, proweniencja (Langwedocja, Wyspy Brytyjskie, Bizancjum). Kapitele kostkowe z tzw. „nosem hirsauskim”.

Tum pod Łęczycą – relikty opactwa NMP „na grodzie łęczyckim” (pod obecną Kolegiatą). Układ przestrzenny – prawdopodobnie nawiązanie do Cluny I.

5.2. Kanonicy regularni

Czerwińsk. Opactwo Kanoników regularnych p.w. NMP. Układ przestrzenny kościoła i jego francuska proweniencja. Działalność fundacyjna bpa Aleksandra z Malonne. Portal zachodni jako przykład portalu perspektywicznego.

Trzemeszno. Opactwo Kanoników regularnych p.w. NMP i św. Wojciecha. Układ przestrzenny kościoła i jego proweniencja (sasko-turyngska architektura Benedyktynów reformowanych – po reformie Hirsau).

Wrocław – Piasek. Opactwo Kanoników regularnych p.w. NMP. Początki fundacji (Ślęża). Zagadnienie tzw. kościołów ślężanskich Piotra Włostowica (odkrycia w Sobótce-Górce i na szczycie góry Ślęży). Przeniesienie zgromadzenia do Wrocławia i budowa kościoła na Wyspie Piaskowej (ok. poł. XII w.). Włączenie do kongregacji arrowezyjskiej. Układ przestrzenny kościoła i jego proweniencja (sasko-turyngska architektura Benedyktynów reformowanych – po reformie Hirsau). Tympanon fundacyjny Marii Włostowicowej i Świętosława (środowisko mozańskie).

Strzelno, Opactwo Norbertanek p.w. św. Trójcy (1193-1216). Początki fundacji (Piotr Wszeborowic, Krystyn i Kalkon). Układ przestrzenny kościoła i jego proweniencja (sasko-turyngska architektura Benedyktynów reformowanych – po reformie Hirsau). Detal architektoniczny: portal północny, kolumny nawy głównej (wśród nich kolumna przywar i kolumna cnót), tympanony fundacyjne.

5.3. Cystersi

Okoliczności powstania zakonu (1098; Robert z Molesmes; Citeaux – Cistercium). Powstanie protoopactw w Clairvaux, Pontigny, La Ferte i Morimond. Św. Bernard z Clairvaux jako główny ideolog zakonu i jego dysputa z opatem Sugerem z St.-Denis na temat kształtu świątyni. Model „bernardyński” kościoła cysterskiego (opis układu przestrzennego).

Podstawy gospodarcze działalności cystersów. Zagadnienie tzw. grangii – folwarków. Przyczyny przybycia cystersów do Polski. Zasługi cystersów w procesie przebudowy gospodarczo-ustrojowej Polski w XIII w. (akcja kolonizacyjna z udziałem osadnictwa „wolnych gości” – hospites; gospodarka czynszowa).

Model „bernardyński” kościoła cysterskiego i przykłady jego realizacji w Polsce. Układ przestrzenno-funkcjonalny kościoła i klasztoru cysterskiego. Definicje: wirydarz, krużganek, kapitularz, refektarz, fraternia, dormitorium, kalefactorium, hypocaustum, cellarium.

Model kościoła z obejściem i wieńcem kaplic (Citeaux III / Morimond II) i przykłady jego realizacji w Polsce. Data fundacji kościoła cysterskiego a rzeczywisty czas budowy. Organizacja i finansowanie procesu budowlanego.

Porównanie architektury cystersów małopolskich (filie burgundzkiego Morimond) i śląskich (filie saskiej Pforty i Lubiąża). Cegła i cios piaskowcowy. System wiązany sklepień krzyżowo-żebrowych i system przęsła przechodzącego (przęseł prostokątnych). Wątek wendyjski i wątek gotycki.

Śląsk sprowadzenie cystersów z Pforty (Niemcy) przez Bolesława Wysokiego ok. 1163/1175 r. Akcja osadnicza w dobrach cysterskich. Początki architektury ceglanej na Śląsku. Charakterystyczne cechy architektury cystersów śląskich: użycie cegieł układanych w wątku wendyjskim (potem również w wątku gotyckim), w technice opus emplectum; system wiązany sklepień krzyżowo-żebrowych (dopiero w II fazie system przęsła przechodzącego (przęseł prostokątnych).

Lubiąż, opactwo cystersów p.w. NMP. Kościół klasztorny (ok. 1175-1201) jako ceglana bazylika w typie „bernardyńskim”. Wpływ lombardzko-niemieckiej architektury ceglanej cystersów i Norbertanów (zwłaszcza Jerichow, po 1148 r.; Morimondo). Idealny układ przestrzenno-funkcjonalny klasztoru cysterskiego na przykładzie Lubiąża. Pomieszczenie cellarium lubiąskiego (cylindryczne filary i sklepienia krzyżowe na gurtach). Detal architektoniczny – pojęcie tzw. warsztatu lubiąsko-trzebnickiego. Kapitele kielichowo-blokowe. Domniemany udział budowniczych klasztoru lubiąskiego we wzniesieniu zamku na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu.

Trzebnica, opactwo cystersów p.w. NMP i św. Bartłomieja. Początki działalności fundacyjnej Henryka I Brodatego i Jadwigi. Dyskusja wokół czasu budowy kościoła (1203-1219) i jego pierwotnego przeznaczenia (kościół Benedyktynów/ -nek/ kanoników regularnych z Arrovaise ?). Układ przestrzenny budowli – odstępstwa od reguły cysterskiej i ich przyczyny. Tzw. Warsztat trzebnicko-legnicki mistrza Jakuba. Tzw. portal Dawidowy, portal północny. Szczegółowa analiza i datowanie. Tympanon z Dawidem i Betsabee. Zapowiedź gotyku w portalach trzebnickich. System wiązany sklepień krzyżowo-żebrowych.

Mogiła, opactwo cystersów p.w. NMP i św. Wacława (pierw. Kacice ok. 1222 i Mogiła – 1225/1226/ ob. Kraków-Mogiła). Udział muratorów śląskich. Śląskie cechy układu przestrzennego kościoła.

Henryków, opactwo cystersów p.w. NMP i św. Jana Chrzciciela (1222/1227). Pierwsze zastosowanie modelu kościoła z obejściem i wieńcem kaplic (Citeaux III / Morimond II) w Polsce. System przęsła przechodzącego (przęseł prostokątnych).

Małopolska – sprowadzenie cystersów z Morimond (Francja) jako inicjatywa biskupia i książęca. Zagadnienie popularności modelowych rozwiązań w typie „bernardyńskim” w Małopolsce. Działalność warsztatów lombardzkich, francuskich i niemieckich. Data fundacji a rzeczywisty czas budowy. Organizacja i finansowanie procesu budowlanego. Domniemana działalność mistrza Simona przy budowie kościołów cysterskich w Małopolsce (1217-1239). Charakterystyczne cechy architektury cystersów małopolskich: cios piaskowcowy w technice opus emplectum i system przęsła przechodzącego (przęseł prostokątnych).

Jędrzejów, opactwo cystersów p.w. NMP i św. Wojciecha (1140/1149) oraz relikty kościoła przedcysterskiego (1109-1118).

Sulejów, opactwo cystersów p.w. NMP i św. Tomasza Kantuaryjskiego (1176/1177).

Wąchock, opactwo cystersów p.w. NMP i św. Floriana (1179). Domniemany udział mistrza Simona przy budowie kościoła. (1217-1239). Pasiaste elewacje świątyni w „typie lombardzkim”.

Koprzywnica, opactwo cystersów p.w. NMP i św. Floriana (1185).

5.4. Zakony żebracze

Okoliczności powstania zakonów żebraczych. Św. Franciszek z Asyżu; św. Dominik Guzman, św. Klara. Działalność zakonów żebraczych. Miasto jako teren działalności zgromadzeń mendykanckich. Zagadnienie różnorodności wczesnych kościołów zakonnych i wykształcanie się rozwiązań modelowych (1228; 1246 r.). Model kościoła mendykanckiego – opis układu przestrzenno-funkcjonalnego. Ograniczenia wysokościowe w budowie świątyń i zabudowań klasztornych (do 1297 r.).

Kraków: tzw. Oratorium dominikańskie (1222-1241) i kościół p.w. św. Trójcy.

Wrocław: kościół dominikanów p.w. św. Wojciecha (1226-1241); kościół franciszkanów p.w. św. Jakuba (1236-1242 + przebudowy); kościół klarysek p.w. św. Klary (1257-1260). Rozwarstwienie chronologiczne obiektów – rekonstrukcja przemian architektonicznych.

Sandomierz: kościół dominikanów p.w. św. Jakuba (1226-1241), uczestnictwo warsztatów: lombardzkiego (korpus) i śląskiego (prezbiterium).

Głogów: kościół dominikanów p.w. św. Piotra (po 1258 r.); kościół franciszkanów p.w. św. Stanisława;

Zawichost: kościół klarysek; lombardzkie cechy architektury świątyni.

Inne budowle:

Wrocław: kościół krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą p.w. św. Macieja (przed 1253 r.).

 

6. Zagadnienia problemowe

  • Zespół rzeźby romańskiej z opactwa benedyktynów (potem norbertanów) na Ołbinie we Wrocławiu; zwłaszcza tzw. portal ołbiński w kościele p.w. św. Marii Magdaleny we Wrocławiu, proweniencja (Lombardia, tereny nad Mozą i Mozelą, Nadrenia, Saint-Denis) i datowanie (poł. XII w./po 1178 r.); tympanon ołbiński z przedstawieniem „Zdjęcia z krzyża” oraz „Wniebowzięcia NMP”, domniemany wpływ rzeźby lombardzkiej mistrza Benedetto Antelamiego (po 1178 r.); tympanon fundacyjny Jaksy (1160-1163 r.) – typ przedstawienia, podstawy datowania; zagadnienie wpływu inwestora na kształt dzieła, proweniencja (Langwedocja, Wyspy Brytyjskie, Bizancjum).
  • Zespół rzeźby późnoromańskiej z opactwa Norbertanek p.w. św. Trójcy w Strzelnie; zwłaszcza portal północny, kolumny cnót i przywar, tympanony fundacyjne.
  • Zagadnienie wpływów architektury benedyktynów reformowanych (Cluny/Hirsau) w polskiej architekturze sakralnej XII-pocz. XIII w. (Kruszwica; Strzelno, Wrocław-Ołbin i Piasek, Opatów, Trzemeszno).
  • Początki architektury ceglanej w Polsce (Lubiąż I., Kamień Pomorski).
  • tzw. Warsztat trzebnicko-legnicki mistrza Jakuba i jego realizacje; m.in.:
    • Kościół p.w. NMP i św. Bartłomieja w Trzebnicy, zwłaszcza tzw. portal Dawidowy, portal północny,
    • Zamek legnicki: kaplica zamkowa p.w. św. Benedykta i Wawrzyńca, m.in. zworniki stalaktytowe.
    • Kolegiata p.w. NMP na Ostrowie Tumskim w Głogowie; m.in. półfilary łuku tęczy.
    • Kościół parafialny p.w. NMP i św. Michała w Złotoryi; m.in. portale transeptu: południowy i północny.
    • Kolegiata p.w. św. Idziego na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu; m.in. portal południowy i zworniki stalaktytowe.
    • Kościół szpitalny p.w. NMP w Środzie Śląskiej; m.in. portal południowy (fragmenty).
  • Domniemana działalność mistrza Simona przy budowie kościołów cysterskich w Małopolsce (1217-1239).
  • Architektura cysterska w Małopolsce i na Śląsku – podobieństwa i różnice.
  • Architektura zakonów żebraczych: budowle wczesne i kościoły modelowe.

7. Architektura wiejskich i miejskich kościołów parafialnych na Śląsku w XIII w.

Klasyfikacja T. Kozaczewskiego – znajomość kryteriów podziału. Główne typy układów przestrzennych na wybranych przykładach + datowanie; sugerowane obiekty do analiz:

Wiejskie kościoły parafialne: Bartniki-Niwnice, Wierzbna, Świerzawa-Sędziszowa, Sokołowiec, Rokitnica, Pełcznica-Ciernie, Biały Kościół, Lubiechowa, Prusice, Kowalów, Pogwizdów, Nowy Kościół, Gościszów, Konradów, Czerwony Kościół, Pożarzysko, Rusko, Stolec, Tyniec nad Ślęzą, Stary Zamek-Kwieciszów, Stary Żagań,

Miejskie kościoły parafialne: Sobótka, Złotoryja, Wrocław: kościoły p.w. św. Marii Magdaleny (II. – późnoromański) i św. Elżbiety (I. – późnoromański).

Portale: Złotoryja, Świerzawa-Sędziszowa, Stary Zamek-Kwieciszów.

Kształt korpusu, prezbiterium i absydy (półkolista, wieloboczna). Obecność i lokalizacja wież. Inne elementy pierwotnego układu przestrzenno-funkcjonalnego – transept, zakrystia.

8. Problem lokacji miast na przykładzie Wrocławia.

Topografia Wrocławia XII- i XIII-wiecznego (Ostrów Tumski, Piasek, Ołbin, osada „przy św. Wojciechu”, osada walońska, osada żydowska, Szczepin, Sokolniki, Nabycin, „lewobrzeżne tereny książęce”, civitas – miasto lewobrzeżne – Stare Miasto, Nowe Miasto; pas nekropolii lewobrzeżnych, przebieg głównych ciągów komunikacyjnych, przeprawy odrzańskie).

Wymagana znajomość podstawowych wzmianek źródłowych (wraz z interpretacją) dotyczących formowania się organizmu wczesnomiejskiego (1204/ 1208/ 1214/ 1226/ 1229/ 1230-31/ 1232/ 1241/ 1242/ 1261/ 1263/ 1268/ 1272/ 1291/ 1327 r.) oraz różnych koncepcji lokacji Wrocławia; umiejętność wskazania różnic zdań (według kryteriów podanych na zajęciach).

Zagadnienie tzw. I. lokacji Henryka Brodatego (prawdopodobnie ok. 1226-1232 r.).

Zagadnienie II. lokacji Bolesława Rogatki (1242).

Zagadnienie III. lokacji Henryka III Białego i Władysława salzburskiego (1261).

Mile widziana znajomość argumentacji używanej przez poszczególnych badaczy (m.in. M. Morelowski, O. Czerner, T. Kozaczewski, E. Małachowicz, J. Rozpędowski, J. Kaźmierczyk, M. Młynarska-Kaletynowa, J. Piekalski i in.).

Ponadto wymagana umiejętność wskazania i krótkiego omówienia ważniejszych budowli Wrocławia lewobrzeżnego w XII-XIII w. (m.in. kościoły p.w. św. Wojciecha (dominikański); św. Andrzeja i św. Marii Magdaleny; św. Wawrzyńca i św. Elżbiety; św. Marii Egipcjanki, św. Ducha wraz ze szpitalem; św. Jakuba i św. Wincentego (franciszkański); św. Klary (Klarysek); św. Macieja wraz z klasztorem krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą; zamek lewobrzeżny; obwarowania miejskie (fosy i wały piaszczysto-faszynowe „Wielkiego Wrocławia”, mury ceglane wewnętrznego pierścienia obwarowań, z basztami łupinowymi, z systemem międzymurzy i fos); Sukiennice, Kramy Bogate, początki Ratusza, Stare i Nowe Jatki, wybrane kamienice mieszczańskie).

 

ZESTAWIENIE ZAGADNIEŃ DO II. COLLOQUIUM Z HAPŚ (05.2013 R.)

 

1. Architektura okresu przejściowego od romanizmu do gotyku (1. poł. XIII w.).

Elementy gotyckie w architekturze cysterskiej, dominikańskiej, franciszkańskiej (Małopolska, Śląsk – porównanie). Kolegiaty (Głogów, Wrocław). Pierwsze kościoły parafialne miejskie i wiejskie (Wrocław, Głogów, Złotoryja, Świerzawa, grupa kościołów o poligonalnym zamknięciu prezbiterium: m.in. Gościszów, Nowy Kościół, Czerwony Kościół, ). Kaplice zamkowe (Wrocław, Legnica). Tzw. warsztat trzebnicko-legnicki mistrza Jakuba i jego realizacje. Ewolucja portali na wybranych przykładach (Trzebnica; Złotoryja, Świerzawa; Wrocław). Budownictwo ceglane na wybranych przykładach. Wpływ przemian polityczno-gospodarczych na architekturę polską XIII w. Tło europejskie dla architektury 1 poł. XIII w.

 

2. Architektura gotyku wczesnego (ok. 1241-1300)

Prezbiterium katedry we Wrocławiu (1244-1272) a rozwiązania kościołów cysterskich w Henrykowie i Lubiążu (II.). Próba porównania z „gotykiem katedralnym” Francji (rzut, wnętrze, konstrukcja). System łęków odporowych. Przebudowa klasztoru Cysterek w Trzebnicy – Kaplica św. Jadwigi (1268-1269- nawiązania do gotyku klasycznego; Paryż – Saint-Chapelle). Kaplica zamkowa św. Tomasza w Raciborzu (1281-1287). Kościoły parafialne (Ziębice – św. Jerzego; Złotoryja – NMP i św. Michała, korpus; Lwówek Śląski; Bolków). Zagadnienie wczesnych kościołów halowych. Przemiany w architekturze zakonów żebraczych (korpusy halowe św. Jakuba we Wrocławiu i św. Stanisława w Głogowie, zniesienie zakazów wysokościowych; prezbiterium poligonalne kościoła św. Wojciecha we Wrocławiu, Kraków, Głogów itd. ). Zjawiska przełomu: dworska kolegiata św. Krzyża (prezbiterium 1288-1295 i ok. 1320-1330) i prezbiterium kościoła św. Macieja we Wrocławiu. Ewolucja portali c.d. (Trzebnica, Lwówek Śląski itd.).

 

3. Architektura gotyku rozwiniętego (redukcyjnego) (XIV w.)

Przebudowy katedr we Wrocławiu, Krakowie, Gnieźnie i Poznaniu. Próba porównania z „gotykiem katedralnym” Francji (rzut, wnętrze, konstrukcja). Pokrewieństwo rozwiązań katedr we Wrocławiu i Krakowie. System łęków odporowych i filarowo-skarpowy („krakowski”). Tworzenie się szkół regionalnych.

3.1. ŚLĄSK

3.1.1. Zagadnienie tzw. „śląskiej bazyliki tunelowej”. Geneza, forma, konstrukcja, funkcja. Ewolucja typu (Wrocław: Katedra św. Jana Chrzciciela; kościół św. Elżbiety, św. Marii Magdaleny; Brzeg: kościół św. Mikołaja; Świdnica – św. Stanisława, Wacława, Strzegom – kościół joannitów; Chojnów – św. Piotra i Pawła; Wrocław – kościół Bożego Ciała – (konstrukcja, nowa koncepcja wnętrza i elewacji). Cysterskie obejście katedry wrocławskiej a prezbiteria bazylik tunelowych. Ewolucja (redukcja) służek na przykładzie kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu (od służki z głowicą cylindryczną z kryzą, przez służki „półośmioboczne”, do pasów lizenowych z profilem negatywowym). Prezbiterium „Pieszkowskie” w kościele św. Marii Magdaleny (korzyści płynące z połączenia sklepień gwiaździstych i przeskokowych). Apogeum zjawiska „tunelowości” na przykładzie kościołów św. Mikołaja w Brzegu i kościoła joannitów w Strzegomiu. Nowe tendencje stylistyczne w kościele joannitów p.w. Bożego Ciała we Wrocławiu (konstrukcja, nowa koncepcja wnętrza – sklepienia – i elewacji).

3.1.2. Zagadnienie śląskich kościołów halowych gotyku redukcyjnego. dworska kolegiata św. Krzyża we Wrocławiu (górne prezbiterium, korpus i transept, ok. 1320-1350). Kościół kanoników regularnych (augustianów) NMP na Piasku we Wrocławiu – nowatorska koncepcja wnętrza autorstwa mistrza Pieszki. Wpływ „śląskiej bazyliki tunelowej” na założenia halowe. Kościół augustianów-eremitów p.w. św. Doroty i Stanisława we Wrocławiu – zagadnienie formy i genezy układu przestrzennego (środowisko czesko-małopolskie). Prezbiterium poligonalne i przebudowy korpusu kościoła franciszkanów św. Jakuba we Wrocławiu.

3.1.3. Ostatnie kościoły średniowieczne: kościół bernardynów p.w. św. Bernarda ze Sieny we Wrocławiu (konstrukcja, wystrój wnętrz, elementy „archaizujące”). „Domek portalowy” katedry wrocławskiej. Ewolucja portali c.d. (Strzegom-portal zachodni, Wrocław – NMP na Piasku – portal zachodni, św. Marii Magdaleny – portal zachodni, św. Elżbiety – portal południowy w wieży, św. Bernarda – bernardynów – portal zachodni). Szczyty gotyckie kościołów wrocławskich.

3.1.4. Zamki śląskie. Definicja zamku. Periodyzacja rozwoju zamków śląskich: I. – ok. 1175-1241 (wczesne zamki); II. – 1241-1290/1300 (zamki kolonizacyjne; zamki typu przejściowego); III. – 1290/1300-1327/1392 (klasyczne zamki książęce); IV. – 1327/1392- 1526 (zamki prywatne). Typologia i geneza (A – zamki bezwieżowe; B – zamki z wieżą typu donjon; C – zamki z wieżą typu bergfried). Regale książęce. Definicja donżonu i bergfriedu; ewolucja ma obszarach macierzystych (Francja; Niemcy). Sasko-heski typ zamku (założenia z cylindryczną wieżą bergfried wolno stojącą i związaną z obwodem; forma, chronologia; zamki bergfriedowe, zamki z zabudową dookolną, przykłady zróżnicowania formalnego i funkcjonalnego bergfriedów: Legnica, Wleń, Bolków, Opole, Cisy itd.). Zamki kolonizacyjne (typu przejściowego); forma i przyczyny ich powstawania. Zamki z wieżą bergfried prostopadłościenną i wieżą bramną przejazdową. Zamki na planach regularnych. Zamek miejski. Zamki z wieżą typu donjon: wczesne zamki; „renesans” donżonu europejskiego (Karlstejn; Avignon; Vincennes, Paryż-wieża templariuszy), nizinne zamki (dwory) wodne w typie „siedlęcińskim” i ich geneza (strefa alpejska); zamki wyżynne w typie Świn; zróżnicowanie formalne donżonu (Wrocław, Opole, Uraz, Siedlęcin, Świny, Płonina). Wieże w miastach (steinwerk, kemenate). Późne przykłady wież mieszkalnych – nobilitacja „nierycerskich” właścicieli. Ostatnie zamki dynastii panujących (Grodziec; Wrocław – zamek cesarski).

3.2. MAŁOPOLSKA

3.2.1. Zagadnienie kościołów bazylikowych „grupy krakowskiej”. Geneza, forma, konstrukcja, funkcja (Kraków: kościół NMP – „Mariacki” – przy Rynku Starego Miasta; Kraków-Kazimierz: kościół augustianów p.w. św. Katarzyny i Małgorzaty; kościół kanoników regularnych p.w. Bożego Ciała). System filarowo-skarpowy (krakowski). Ścianka krakowska. Wpływ dworskiego korpusu katedry wawelskiej ma korpusy kościołów miejskich. Geneza „długiego chóru” – Langchor (architektura zakonów żebraczych: Czechy, Austria, Niemcy, po 1300 r. Polska). Przemiany architektoniczne kościoła NMP w Krakowie: halowy korpus, prezbiterium „wierzynkowskie”, przebudowa korpusu autorstwa mistrza Wernera z Pragi). Porównanie wystroju wnętrz kościołów krakowskich. Przebudowa kościoła dominikanów p.w. św. Trójcy (1270-1320). Inni reprezentanci „grupy krakowskiej” (Bodzentyn, Beszowa).

3.2.2. Zagadnienie małopolskich kościołów halowych gotyku redukcyjnego – kościoły „baryczkowskie” (1350-1370; Wiślica, Szydłów, Niepołomice itd.). Geneza, forma, konstrukcja, funkcja (odniesienia do architektury gotyku „śródziemnomorskiego”). Nowa koncepcja wnętrza – „zderzenie” bogatego rysunku sklepień i gładkiej ściany. Sposoby „zacierania” podziału na przęsła. Dalsza ewolucja sklepień (kościół p.w. św. Krzyża w Krakowie).

3.2.3. Zamki małopolskie. Wawel gotycki: fazy budowlane; działalność budowlana Wacława II czeskiego; Władysława Łokietka; Kazimierza Wielkiego; Jadwigi i Władysława Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka. Zamki pogranicza śląsko-małopolskiego (zamki Jury Krakowsko-Częstochowskiej); zamek w Chęcinach; zamki „kazimierzowskie”.

 3.3. POMORZE WSCHODNIE

Działalność zakonu krzyżackiego w Prusach (1226/1230-1525). Powstanie i wczesna działalność Krzyżaków (1150-1309; walki w Ziemi Świętej; epizod węgierski, Wenecja). Walki w Prusach. Akcja kolonizacyjna i pierwsze lokacje miast (Chełmno; Toruń itd.). Rola cystersów, dominikanów i franciszkanów w rozwoju budownictwa ceglanego w Prusach.

3.3.1. Zagadnienie architektury sakralnej Pomorza Wschodniego: popularność kościołów halowych (Chełmno; Toruń, Stare Miasto – św. Janów; NMP – franciszkanów; Brodnica; wpływ architektury zakonów żebraczych na układy przestrzenne kościołów miejskich). Bazylika św. Jakuba na Nowym Mieście w Toruniu. Elementy późnego gotyku w architekturze pomorskiej na przykładzie kościoła (III.) NMP (franciszkanów) w Toruniu. Szczyty kościołów pomorskich.

3.3.2. Zamki krzyżackie. Geneza, ewolucja formy, funkcja (połączenie układu przestrzenno-funkcjonalnego klasztoru; kasztelu środkowoeuropejskiego; kasztelu francuskiego; zachodniopomorskich zamków templariuszy i joannitów). Wczesne zamki (Toruń, Grudziądz, Pokrzywno, Rogoźno itd.). Modelowy zamek-klasztor (Malbork – Zamek Wysoki; Gniew; Radzyń Chełmiński; Brodnica; Człuchów; Kwidzyn) i jego stopniowa redukcja (Golub-Dobrzyń; Lidzbark Warmiński itd.). Pojęcie gdaniska (Danskeru), parchamu itd. Zamek w Malborku: geneza i forma (Zamek Wysoki: Wielki Kapitularz, kaplica św. Anny, kościół NMP, Dansker-gdanisko; Zamek Średni: Wielki Refektarz, Pałac Wielkich Mistrzów; Zamek Niski: kaplica św. Wawrzyńca).

 

4. Architektura gotyku późnego (4 ćw. XIV – 1 poł. XVI w.).

POMORZE ZACHODNIE I WSCHODNIE,

WIELKOPOLSKA, MAZOWSZE I POLSKA WSCHODNIA

4.1. Zagadnienie architektury sakralnej; zwłaszcza tzw. hali ambitowej (kościoły o „katedralnym” rozwiązaniu partii wschodniej w układzie halowym (Szczecin: kościoły św. Jakuba oraz św. Piotra i Pawła; Chojna; Brandenburg; wyjątkowość układu przestrzennego kościoła NMP w Stargardzie Szczecińskim). Działalność warsztatu Henryka Brunsberga (ok. 1400-1428); tzw. szczyty paradne Brunsberga; popularność dekoracji pinaklowo-wimpergowych. Wnętrze i elewacja późnogotycka. Gdańsk: kościół NMP – układ przestrzenny; elewacja, rysunek i konstrukcja sklepienia (Henryk Hetzel 1488-1502); kościół św. Trójcy. Kościoły cysterskie w Pelplinie, Kołbaczu, Oliwie. Działalność Hanusza Prusza i jego następców: wielkopolskie kościoły halowe: Poznań – NMP na Ostrowie Tumskim; Dolsk, Bnin, Nowe Miasto, Kórnik itd. Ewolucja schematu „hali ambitowej”; stopniowy zanik ambitu w rysunku sklepień. Przykłady podobnych tendencji z innych części Polski (Śląsk: Nysa, Góra Śl.).

4.2. Zamki mazowieckie: Czersk, Ciechanów, Liw, Warszawa, działalność mistrza Niklosa.

4.3. Miasto późnośredniowieczne.

Kontynuacja tematu z I. colloquium. Zwłaszcza: Dom miejski (a kamienica mieszczańska), ratusz, sukiennice, kramy i urządzenia handlowe, obwarowania miejskie (Wrocław, Toruń, Kraków, Gdańsk, Warszawa itd.); wały, mury obronne z basztami (definicja baszty; zróżnicowanie formalne baszt), obwarowania bastejowe (definicje: basteja, rondela, barbakan), urządzenia bramne.